(จริยศาสตร์/ปรัชญาสังคม) บุคคลที่ยึดมั่นอย่างคลั่งไคล้ต่ออุดมการณ์ ศาสนา หรือลัทธิใดลัทธิหนึ่ง ในปรัชญาสังคม คำนี้ใช้เพื่อวิเคราะห์นัยยะทางจิตวิทยาและจริยธรรมของการยึดมั่นถือมั่นอย่างสุดโต่ง และผลกระทบต่อความปรองดองทางสังคม

คำศัพท์ภาษาเยอรมันหมายถึง "จิตวิญญาณแห่งเวลา" ในปรัชญาประวัติศาสตร์ (เฮเกล, ดิลไธ) หมายถึงบรรยากาศทางปัญญา ศีลธรรม และวัฒนธรรมโดยทั่วไปของยุคสมัยหนึ่ง ในทางอภิปรัชญา นัยว่าความคิดของปัจเจกบุคคลถูกหล่อหลอมโดยจิตสำนึกรวมหมู่หรือ "จิต" (Geist) ที่กว้างกว่าและกำลังวิวัฒนาการ

คำศัพท์ภาษาเยอรมันหมายถึง "จิตวิญญาณแห่งเวลา" ในปรัชญาประวัติศาสตร์ (เฮเกล, ดิลไธ) หมายถึงบรรยากาศทางปัญญา ศีลธรรม และวัฒนธรรมโดยทั่วไปของยุคสมัยหนึ่ง ซึ่งหล่อหลอมความคิดและการกระทำของปัจเจกบุคคล

(ภาษาญี่ปุ่น/สันสกฤต) มาจากคำสันสกฤต "ธยาน" (Dhyana) ซึ่งหมายถึงการทำสมาธิ เป็นนิกายในพุทธศาสนามหายานที่กำเนิดในจีน (ในชื่อฉาน) และพัฒนาในญี่ปุ่น นิกายนี้เน้นการทำสมาธิและการใช้ปัญญาญาณเพื่อบรรลุการตรัสรู้ฉับพลัน (ซาโตริ) โดยถือว่าสำคัญกว่าการประกอบพิธีกรรมหรือการศึกษาพระคัมภีร์

สำนักปรัชญาพุทธมหายานที่เน้นการทำสมาธิ (ซาเซน) และสัญชาตญาณ สอนว่าการตรัสรู้ (ซาโตริ) บรรลุได้ผ่านประสบการณ์โดยตรงมากกว่าการศึกษาตำราหรือการใช้เหตุผลทางตรรกะ

นักปรัชญายุคก่อนโสเครตีสและศิษย์ของพาร์เมนิดีส เขาเป็นผู้ก่อตั้งวิธีกระบวนทัศน์วิภาษวิธี (dialectic) ตามทัศนะของอริสโตเติล ความสำคัญทางอภิปรัชญาของเขาอยู่ที่การใช้การพิสูจน์แบบหาความสมเหตุสมผลไม่ได้ (reductio ad absurdum) เพื่อท้าทายแนวคิดสามัญสำนึกเกี่ยวกับอวกาศ เวลา และการเคลื่อนที่

ชุดของข้อโต้แย้งโดยซีโนแห่งเอเลีย (เช่น อคิลลีสกับเต่า, ลูกธนู) ที่ออกแบบมาเพื่อสนับสนุนเอกนิยมของพาร์เมนิดีส โดยมีเป้าหมายเพื่อแสดงให้เห็นว่าแนวคิดเรื่องการเคลื่อนที่ การเปลี่ยนแปลง และพหุภาวนำไปสู่ความขัดแย้งทางตรรกะ ซึ่งบ่งชี้ว่าความจริงแท้คือองค์รวมที่แบ่งแยกไม่ได้และไม่เปลี่ยนแปลง

ชุดของปัญหาทางปรัชญาที่สร้างขึ้นโดย ซีโนแห่งเอเลีย เพื่อสนับสนุนคำสอนของพาร์เมนิดีสที่ว่าการเคลื่อนที่และการเปลี่ยนแปลงทั้งหมดเป็นเรื่องลวงตา (เช่น ปฏิทรรศน์เรื่องอคิลลีสกับเต่า, ลูกธนู)

ในบริบทของปรัชญาอินเดียและปรัชญาคณิตศาสตร์ หมายถึงจำนวนที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดเรื่อง 'ศูนยตา' (ความว่างเปล่า) ในเชิงปรัชญา ศูนย์แทนจุดเริ่มต้น สภาวะแห่งความไม่มีอยู่ซึ่งเป็นที่มาของความมีอยู่ หรือเป็นตัวแทนทางคณิตศาสตร์ของความไม่มีอะไร

สถานะทางอภิปรัชญาของความว่างเปล่าหรือการไม่ดำรงอยู่ ในหลายระบบ "ศูนย์" ไม่ใช่เพียงแค่ตัวเลขคณิตศาสตร์ แต่เป็นตัวแทนของความว่างเปล่า สิ่งที่ยังไม่ปรากฏ หรือ "ความไม่มีที่มีอยู่จริง" ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของการดำรงอยู่ทั้งปวง

สถานการณ์ในทฤษฎีเกมที่การได้มาของบุคคลหนึ่งเท่ากับความสูญเสียของอีกบุคคลหนึ่งพอดี ทำให้การเปลี่ยนแปลงสุทธิของความมั่งคั่งหรือผลประโยชน์เป็นศูนย์ ใช้ในทางปรัชญาเพื่อวิเคราะห์การแข่งขันและความขัดแย้งทางสังคม

นักปรัชญาจีนคนสำคัญและผู้เขียนคัมภีร์ "จวงจื่อ" เขาพัฒนาแนวคิดลัทธิเต๋าในเรื่องความไม่ฝืน สัมพัทธนิยมของมุมมอง และความสงสัยในคุณค่าที่มนุษย์สร้างขึ้น (เช่น ปฏิทรรศน์เรื่องความฝันของผีเสื้อ)

ขบวนการชาตินิยมที่สนับสนุนการกำหนดชะตากรรมตนเองของชาวฮิบรู และการสร้าง/ปกป้องรัฐยิวในอิสราเอล ก่อให้เกิดคำถามทางปรัชญาเกี่ยวกับเอกลักษณ์ ดินแดน และสิทธิในความเป็นชาติ

นิยามมนุษย์ของอริสโตเติลว่าเป็น "สัตว์การเมือง" หมายความว่ามนุษย์เป็นสัตว์สังคมโดยธรรมชาติ ซึ่งศักยภาพและคุณธรรมเต็มรูปแบบ (ทีลอส) จะบรรลุได้ก็ต่อเมื่ออยู่ในชุมชนทางการเมือง (นครรัฐ) เท่านั้น

ศาสนาโบราณของเปอร์เซีย (อิหร่าน) ที่มีมาก่อนศาสนาอิสลาม ซึ่งก่อตั้งโดยศาสดาโซโรอัสเตอร์ (ซาราทุสตรา) มีลักษณะเด่นที่ทวินิยมอันเข้มแข็งระหว่างพลังแห่งความดี (อะฮูรา มาซดา) และพลังแห่งความชั่วร้าย (อังกระ ไมน์ยู) และได้มีอิทธิพลอย่างสำคัญต่อแนวคิดตะวันตกเกี่ยวกับสวรรค์ นรก และการพิพากษาครั้งสุดท้าย

ปรัชญาทวิภาคนิยมโบราณที่เสนอเรื่องการต่อสู้ระดับจักรวาลระหว่างความจริง/แสงสว่าง และความลวง/ความมืด นำเสนอแนวคิดเรื่องเสรีเจตจำนงในการเลือกฝ่าย และส่งอิทธิพลต่อศาสนาเอกเทวนิยมในยุคต่อมา

หนึ่งในระบบอภิปรัชญาเริ่มแรกของทวิภาคนิยมระดับจักรวาล โดยเสนอเรื่องการต่อสู้ระหว่าง อหุรา มาสดา (ความจริง/แสงสว่าง) และ อังครา ไมนยุ (คำเท็จ/ความมืด) ซึ่งส่งอิทธิพลต่ออภิปรัชญาของเพลโตและศาสนาอับราฮัมในเรื่องปัญหาความชั่วร้ายและวิทยายุคสุดท้าย